საზოგადოებრივი მეცნიერებების სწავლება სხვადასხვა საფეხურზე

 

დაწყებითი საფეხური

სკოლის დაწყებით საფეხურზე საზოგადოებრივი მეცნიერებების დამოუკიდებელი შესწავლა იწყება V კლასიდან. მოსწავლეები ორი წლის განმავლობაში შეისწავლიან კურსს “ჩვენი საქართველო”. ამ საგნისთვის რეკომენდებული სასწავლო დატვირთვა ყოველწლიურად განსაზღვრულია 3 კვირეული საათით.

2-წლიანი სასწავლო  კურსი “ჩვენი საქართველო” მოსწავლეს ეხმარება საკუთარი ქვეყნის მრავალმხრივად დანახვასა და მისდამი სიყვარულის გაღრმავებაში.

ამ ასაკში მოსწავლეებმა უნდა გაითავისონ, რომ თავად ისინი საზოგადოების სხვა წევრების მსგავსად საქართველოს მოქალაქეები არიან. მათ უნდა გაიაზრონ, რომ საქართველოს მოქალაქეებს საერთო გარემო, წარსული, აწმყო და მომავალი აერთიანებთ და რომ დღევანდელი საქართველო, როგორც  სახელმწიფო,  მათ ერთიანობას ეფუძნება.

კურსის ფარგლებში, V კლასიდან ბავშვი იწყებს: ისტორიის საკითხების შესწავლას,  გეოგრაფიის საფუძვლებისა და ძირითადი მეთოდების დაუფლებას - სხვადასხვა ისტორიულ-გეოგრაფიული ინფორმაციის ასახვის გრაფიკული საშუალებების (რუკა, გლობუსი, ცხრილი, დიაგრამა, გრაფიკი, ფოტო, სქემატური ნახატი და სხვა) გამოყენებას, ეცნობა სამოქალაქო საზოგადოებისათვის დამახასიათებელ ძირითად პრინციპებს.

სასწავლო კურსის ცენტრშია ადამიანი, უშუალოდ მის გარშემო არსებული სამყარო. დაწყებითი საფეხურის ამ ეტაპზე მოსწავლე ეცნობა საკუთარ ქვეყანას, მის მხარეებს,  ადგილებს, რომლებსაც წარსულში მომხდარი სხვადასხვა საინტერესო ამბავი, პიროვნება და კულტურის ძეგლი უკავშირდება. ეს გააღვივებს მოსწავლის ცნობისმოყვარეობას წარსულის მიმართ და ყმაწვილებს განსხვავებული, განცალკევებული ინფორმაციის ერთიანად აღქმა-გააზრებას გაუადვილებს. ასაკობრივ თავისებურებზე დაყრდნობით იწყება  სხვადასხვა  აუცილებელი ცნებების გარკვევა, რაც მომდევნო საფეხურზე მოსწავლის ცნობიერებაში გამოკვეთილად გამთლიანდება მისი სამშობლოს ცნებად. ყოველივე ზემოთ ხსენებული შეისწავლება მხარეთმცოდნეობითი პრინციპის გამოყენებით.

მხარეთმცოდნეობის პრინციპით სამშობლოს ისტორიისა და გეოგრაფიის  შესწავლისას, ბავშვები გაარკვევენ, რომ საქართველოს ერთ-ერთი ძირითადი მახასიათებელი მისი ბუნებრივი, ეთნიკური, რელიგიური და კულტურული მრავალფეროვნებაა.

V-VI კლასებში მოსწავლეები საქართველოს ისტორიის უმნიშვნელოვანეს საკითხებს გაეცნობიან. მასწავლებლის დახმარებით ბავშვებმა უნდა შეძლონ სხვადასხვა - სოციალური, ეკონომიკური, პოლიტიკური, კულტურული - კუთხით დააკავშირონ საქართველოს წარსული და თანამედროვეობა. ინფორმაციის მიღებისათვის მათ სხვადასხვა სახის წყაროები უნდა მივაწოდოთ, რაც ამ ასაკისთვის შესაფერისი სიღრმის განსჯისა და წვდომის საშუალებას მისცემს. შედეგად, მოსწავლეები იმასაც აღმოაჩენენ, რომ წარსული სხვადასხვა პერსპექტივიდან შეიძლება დაინახონ და გაიგონ.

მოსწავლე უნდა იცნობდეს თავის საცხოვრებელ გარემოს, საქართველოს ღირსშესანიშნავ ადგილებს, მის მრავალფეროვან კულტურას, ბუნებრივ პირობებს, ბუნებრივ რესურსებსა და ეკონომიკის გავრცელებულ დარგებს.

მოსწავლეები ეცნობიან თუ როგორი გავლენა აქვს წარსულს აწმყოზე და გარემო პირობებს ადამიანების გადაწყვეტილებებზე, როგორ ცხოვრობდა ხალხი ადრე, როგორ იღებდნენ გადაწყვეტილებებს, როგორ შრომობდნენ და ომობდნენ, რა ყოფითი თავისებურებები ახასიათებდათ და ა. შ. ამ ინფორმაციის შეძენასთან ერთად, ყმაწვილებს უვითარდებათ დროის შეგრძნება. ისინი თანდათან შეძლებენ მნიშვნელოვანი ისტორიული თუ გეოგრაფიული მოვლენების ქრონოლოგიურ ჩარჩოში მოქცევას.

ისინი თვალნათლივ დაინახავენ ადამიანთა გამოცდილების მრავალფეროვნებას. მოსწავლეები შეძლებენ გაიაზრონ რაც უკვე იცოდნენ, ან ახლა გაიგეს საკუთარ თავზე, როგორც პიროვნებაზე, მოქალაქესა და საზოგადოების წევრზე.

მოსწავლეებმა უნდა გაიაზრონ რა არის ერი და სახელმწიფო, როგორ იქმნება იგი დროსა და სივრცეში, როგორ არის წარმოდგენილი იგი ყმაწვილთა უშუალო გარემოში, მათ ყოველდღიურ ცხოვრებაში. მოსწავლეებმა უნდა შეისწავლონ ძირითადი ტერმინები და ცნებები, რომლებიც ქვემოთ არის მოცემული:

  1. ისტორია - საგანი და მიზანი, წყაროები, ინტერპრეტაცია, უწყვეტობა და ცვლილება;
  2. გეოგრაფია რუკა, ტერიტორია, საზღვრები, ადმინისტრაციული დაყოფა, მხარე, რეგიონი, ბუნებრივი გარემო, რელიეფი, ჰიდროგრაფია, კლიმატი, ფლორა, ფაუნა, ბუნებრივი რესურსები, მოსახლეობა, დასახლებები, ეკონომიკის დარგები, კავშირი ბუნებასა და ადამიანს შორის, გარემოს დაცვა;
  3. დრო[1] - ქრონოლოგია, წარსული, აწმყო, მომავალი, კალენდარი, დროის ერთეულები, ადრე/გვიან, ისტორიული ეპოქა/პერიოდი;
  4. სივრცე - ბუნებრივი გარემო, ადგილი, ტერიტორია, ბუნებრივი და ანთროპოგენული ლანდშაფტი -   დასახლების ტიპები და ფუნქციები;
  5. ეკონომიკა  -  სასოფლო და საქალაქო მეურნეობა, ვაჭრობა, ფულადი ურთიერთობები და კომუნიკაციები: გზები, ტრანსპორტი: სახმელეთო, სამდინარო, საზღვაო, საჰაერო; მობილური, ფოსტა, ელ-ფოსტა;
  6. მეცნიერება - განათლება, აღმოჩენა, გამოგონება, პროფესია, დაკვირვება, კვლევა, დასაბუთება, მეცნიერული აზრის განვითარება;
  7.  კულტურა - არქიტექტურა, დამწერლობა, სამოსი, საკვები, ჰიგიენა, ტრადიცია, წეს-ჩვეულება, ადათი, ფოლკლორი, მეცნიერება;
  8. რელიგია - რიტუალი, მითოსი, ღვთისმსახურება, რწმენა;
  9. ერი - პიროვნება, ოჯახი, წინაპრები, საზოგადოება/ფენები და მისი წევრები, ქცევის ნორმები, წესები, მოსახლეობა - შობადობა/მოკვდავობა, ბუნებრივი მატება, უმრავლესობა/უმცირესობა, სქესობრივ-ასაკობრივი სტრუქტურა;
  10. სახელმწიფო - მოქალაქე, მმართველობა და მისი ფორმები, პოლიტიკა, კანონი, უსაფრთხოება,  კონფლიქტი და თანამშრომლობა, წესრიგი, სამართალი, სიმბოლიკა;

 

”ჩვენი საქართველოს” სტანდარტით გათვალისწინებული შედეგების მისაღწევად საზოგადოებრივი მეცნიერების მასწავლებელი სწავლების მრავალფეროვან მიდგომებს უნდა ფლობდეს, რათა საგნის შესწავლისას მოსწავლეებმა  ეფექტურად აითვისონ მნიშვნელოვანი ცნებები, განივითარონ უნარ-ჩვევები და უფრო მომზადებულები აღმოჩნდნენ საბაზო საფეხურისთვის.

  

ძირითადი მიდგომები:

ცნებების შესწავლა 

საზოგადოებრივი მეცნიერებების საბაზო და საშუალო საფეხურებზე სწავლა მხოლოდ მოსწავლის სათანადო მომზადების პირობებშია შესაძლებელი. რთული სოციალური, კულტურული და პოლიტიკური მოვლენების შესწავლა და გააზრება შეუძლებელია, თუ მოსწავლეები არ იცნობენ ძირითად საბაზისო ცნებებს.

საზოგადოებრივი მეცნიერებებისთვის მნიშვნელოვანი ცნებები მთელი კურსის მანძილზე გააზრებულად, მრავალმხრივად უნდა დამუშავდეს. ეს წარმატებულად მიიღწევა ამ ცნებების რეალურ ცხოვრებასთან, პირად გამოცდილებასა და გარემოსთან დაკავშირებით. მათი მრავალმხრივი დამუშავება  მოსწავლეების მიერ საქართველოს წარსულის სხვადასხვა მაგალითების გაცნობით, შემდგომ მათი გააზრებითა და მათ შორის სხვადასხვა სახის კავშირების დადგენით მოხერხდება. სიღრმისეული შესწავლის შედეგად მოსწავლეები შეძლებენ ნასწავლის სხვადასხვა კონტექსტთან მისადაგებას.

დაწყებითი საფეხურის ამ ეტაპზე ბავშვები სწავლობენ მარტივი გეოგრაფიული კვლევის ჩატარებას. შესაბამისად, დავალებების დაგეგმვისას შემდეგი ორიენტირები უნდა იყოს გათვალისწინებული:

წყაროებსა და/ან თვალსაჩინოებებთან მუშაობა - ინფორმაციის მოძიება/ათვისება/გადმოცემის სხვადასხვა საშუალებების გამოყენება.

გაკვეთილის ჩასატარებლად მასწავლებელი უნდა იყენებდეს მრავალფეროვან წყაროებსა და თვალსაჩინოებებს. ეს შეიძლება იყოს სახელმძღვანელოებში არსებული სხვადასხვა სახის წყაროები, მასწავლებლის მიერ თემის შესაბამისად მომზადებული, მოსწავლის მიერ შექმნილი და შეგროვებული მასალა, დოკუმენტური თუ მხატვრული ფილმი; საოჯახო ფოტო ალბომები, დოკუმენტები, მიმოწერა, ძველი ნივთები (მაგ. სამუშაო იარაღი, თუ ძველი ტელეფონის აპარატი). წყაროებსა და თვალსაჩინოებებთან მუშაობა ხდება როგორც საკლასო ოთახში, ასევე კლასის გარეთაც, მაგალითად, მუზეუმებში, სკოლის ეზოში.

ზემოთ აღწერილი ძირითადი საინფორმაციო წყაროები ისე უნდა შეირჩეს, რომ მოსწავლეებს ნელ-ნელა განუვითარდეთ კითხვის საბაზისო უნარები (შინაარსის გამოტანა, საკვანძო საკითხების გამოცალკევება პარალელების მოძიებისა და დასკვნების გამოტანისთვის). ბავშვები უნდა გაერკვნენ, რომ „წაკითხვა“ ტექსტისაც შეიძლება და ფოტოსურათის ან ნივთისაც. ეს ყოველივე  ინფორმაციის მოძიებას  გულისხმობს.

შემდეგ ეტაპზე მოსწავლეები მიღებული ინფორმაციის შედარება/კლასიფიცირებაზე მუშაობენ  მაგ.:

  • ცხრილის ან ბარათების საშუალებით აჯგუფებს ბეჭდვის, კომპიუტერის ან სხვა თანამედროვე ელექტრონული საკომუნიკაციო საშუალებების გამოგონებების შედეგებს;
  • რუკის დახმარებით ცხრილში აჯგუფებს ქალაქებს საქართველოს მხარეების მიხედვით; 
  • ადარებს ერთმანეთს სახელმწიფო მმართველობის  სხვადასხვა  ფორმას და ირჩევს, მისი აზრით მისთვის მისაღებს;
  • ასახელებს სხვადასხვა დასახლების ფუნქციონირებისთვის აუცილებელ პირობებს; მსჯელობს მათ მნიშვნელობაზე.
  • ამ ასაკში უნდა ჩაეყაროს საფუძველი მოსწავლეების უნარს,  თავად  გამოხატონ  ინფორმაცია ვიზუალურად (გრაფიკი, ცხრილი, ნახატი). მოსწავლეთა მონაწილეობით შექმნილი თვალსაჩინოებების გამოყენება სასწავლო რესურსად ზრდის მოსწავლეთა მოტივაციას.

 

სიმულაცია

ზემოთ ჩამოთვლილი საბაზისო ცნებების კარგად გასაგებად მოსწავლეებისათვის საკმაოდ საინტერესო და ნაყოფიერი იქნება სიტუაციური ან პროცესის სიმულაციის ტექნიკის გამოყენება.

  • მასწავლებლის დახმარებით თანაკლასელებთან ერთად მოსწავლე დგამს საკლასო სპექტაკლს გამორჩეულ სახელმწიფო მოღვაწეზე; მსჯელობს სპექტაკლში გადმოცემული ისტორიული  ფაქტების შესახებ (მაგ.: \"პატარა კახი\")
  • მონაწილეობს კონკრეტული რესურსის არარაციონალურად გამოყენების სიმულაციურ თამაშებში, (მაგ.: საახალწლო ნაძვის ხეებით ან ბზობაზე ტყეში მოჭრილი ბზით ვაჭრობა).  
  • ამგვარი აქტივობები დაეხმარება ბავშვებს პრობლემის/ცნების დეკონსტრუქციასა და შემდეგ  ერთიან, გააზრებულ აღქმაში. სიმულაციის ერთ-ერთი ფორმაა ასევე როლური თამაშები. როლური თამაშებისას მოსწავლეები გაითამაშებენ სხვადასხვა სიტუაციას, სადაც სხვადასხვა დაინტერესებული მხარეების ან პიროვნებების პერსპექტივიდან აღწერენ მოვლენას, პროცესს ან ცნებას.

 

მსჯელობა/გააზრება - ამ ეტაპისათვის დაგეგმილი სავარჯიშოები და აქტივობები უნდა ეფუძნებოდეს მეტ-ნაკლებად უკვე ათვისებულ ინფორმაციას მაგ:

  • ჩამოთვლის და ახასიათებს მმართველობაში მონაწილე ისტორიულ პირთა მიერ გატარებულ სახელმწიფო ღონისძიებებს. განსაზღვრავს მათ შედეგებს;
  • დროის სკალაზე აღნიშნავს, მისი აზრით, ყველაზე მნიშვნელოვან ოთხ (ან ხუთ) ქართველ პოლიტიკურ მოღვაწეს უძველესი დროიდან დღემდე და ახასიათებს მათ;
  • ჩამოთვლის ომებს (თავდაცვითი, დამპყრობლური), ახასიათებს მის შედეგებს;
  • მსჯელობს გადამწყვეტი ბრძოლების, გამოჩენილი მეფეებისა და სხვა ცნობილ ისტორიულ პირთა მოღვაწეობის შესახებ.

  

თანაგრძნობა და გათავისება

წარსულის სიმულაციურ რეკონსტრუქციასთან ერთად განსაკუთრებით სახალისო და ნაყოფიერია გასათავისებელი სავარჯიშოების შემოტანა ყოველდღიური ყოფის, წეს-ჩვეულებების აღწერისას, რაც საშუალებას მისცემს მოსწავლეებს არამარტო გაიაზრონ არამედ შეიგრძნონ წარსულში მცხოვრები ადამიანების მოტივაციები, სურვილები, ოცნებები. მათი თვალით დაინახონ სამყარო, განიცადონ სხვა ეპოქის ადამიანების ცხოვრება.

  

მოსწავლეთა სათანადო ორგანიზება  სოციალური და საკომუნიკაციო უნარ-ჩვევების მრავალმხრივი განვითარებისთვის აუცილებელი ელემენტია.

საზოგადოებრივი მეცნიერებების მასწავლებელმა კლასის ორგანიზებისას, მაგალითად ჯგუფური მუშაობისას,  მოსწავლეებს  მისცეს შესაძლებლობა ერთობლივად გადაწყვიტონ დასახული ამოცანები, მოირგონ განსხვავებული როლები:  ნებისმიერ მოსწავლეს უნდა ეძლეოდეს საშუალება სხვადასხვა დროს იყოს წარმდგენი ან ლიდერი. თუკი მოსწავლე არის კარგი პრეზენტატორი, ეს არ ნიშნავს იმას, რომ  მას ყოველთვის უნდა ევალებოდეს ჯგუფში ჩატარებული სამუშაოს წარდგენა.

 

 ღირებულებების ჩამოყალიბება

ადამიანი და საზოგადოება  - მიმართულების შედეგების მისაღწევად მნიშვნელოვანია მათი განხილვა მოსწავლის პირად გამოცდილებაზე დაყრდნობით. ოჯახისა თუ მშობლიური მხარის მაგალითების განხილვით. მასწავლებელმა სასწავლო პროცესი უნდა წარმართოს ისე, რომ მოსწავლეებს განუვითაროს ადამიანის ღირსების, თავისუფლებისა და თანასწორობის პატივისცემა. ამ ღირებულებებზე დაყრდნობით ხელი უნდა შეუწყოს მოსწავლეების ეთიკური და პასუხისმგებელი ქცევის ჩამოყალიბებას. ღირებულებები ვითარდება ადამიანის, მოქალაქის უფლება-მოვალეობების სწავლების გზით, რაც ეყრდნობა ჩვენი ქვეყნის კულტურულ მემკვიდრეობას, ტრადიციებს. მასწავლებელმა სამოქალაქო ღირებულებების ჩამოყალიბებით უნდა განუვითაროს სამშობლოს სიყვარული. მან უნდა გამოიყენოს ისეთი წყაროები, რომლებიც  მოსწავლეებს დააფიქრებს აქტუალურ საკითხებზე  და განუვითარებს პოზიტიურ დამოკიდებულებებს.

 

კლასგარეშე მუშაობა  ორიენტირებულია ინფორმაციის  სხვადასხვა საშუალებით მოძიების უნარის განვითარებაზე.

ამ ასაკობრივ ჯგუფთან, საგნის სპეციფიკიდან გამომდინარე, აუცილებელია დაიგეგმოს კლასგარეშე სამუშაოები.  ეს ადვილად განსახორციელებელია, რადგან მოსწავლეთა უშუალო სოციალურ და ბუნებრივ  გარემოს ეხება (ოჯახს, უბანს, ქუჩას, სკოლას, თემს). სკოლის გარეთ მოსწავლეებს უნდა დაევალოთ აწარმოონ დაკვირვებები (მაგ. ტრანსპორტის მოძრაობაზე, არქიტექტურაზე), მოიძიონ საჭირო ინფორმაცია ინტერვიუს სახით, ლოკალური ისტორიების შეგროვება გვარის გენეალოგიაზე, თუ ქუჩის, სოფლის, ქალაქის შესახებ და ა.შ. გააკეთონ აზომვები მარშრუტის თუ სქემის შესაქმნელად, შექმნან ჩანახატები. ამგვარი აქტივობები საგნის შესწავლას უფრო სახალისოს გახდის, ხოლო ცოდნის მიღების გზები უფრო ეფექტური იქნება.

დასახელებული მეთოდური მიდგომები არამარტო ზეპირად, არამედ წერილობითიც  შესაძლოა განხორციელდეს.

   

საბაზო საფეხური

საბაზო საფეხურზე ისტორიის, გეოგრაფიის და სამოქალაქო განათლების  სწავლებამ მოსწავლეს უნდა დაანახოს ადამიანის გამოცდილების მრავალფეროვნება. კაცობრიობის მონაპოვართა ფონზე თავისი ქვეყნის მიღწევების მნიშვნელობა. მოსწავლეს უნდა მიეწოდოს ინფორმაცია როგორც საქართველოს, ასევე მსოფლიოს ბუნებრივ, პოლიტიკურ, სოციალურ, ეკონომიკურ, კულტურულ, რელიგიურ და ეთნიკურ მრავალფეროვნებაზე. ამ ინფორმაციაზე დაყრდნობით მან უნდა შეძლოს წარსულისა და თანამედროვეობის უმნიშვნელოვანესი ისტორიული თუ გეოგრაფიული მოვლენების, პროცესების გააანალიზება და სხვადასხვა ეპოქებისა და საზოგადოებების განვითარების მსგავსება-განსხვავებების დანახვა.

 

 ისტორია

ამ საფეხურზე მოსწავლეს უნდა ჩამოუყალიბდეს ისტორიული აზროვნების უნარი: შეძლებისდაგვარად უნდა შეეძლოს ისტორიული მოვლენის მიზეზების  ახსნა და მისი შედეგების გაანალიზება; ისტორიული პროცესის სხვადასხვა კუთხით (პოლიტიკური, სოციალური, ეკონომიკური, კულტურული, რელიგიური) დანახვა; ისტორიულ მოვლენაზე და პიროვნებაზე განსხვავებული ინტერპრეტაციების არსებობის მიზეზების დადგენა, განსხვავებული ახსნა-განმარტებების შედარება და შეფასება. ისტორიული წყაროების მოძიება,[2]   ისტორიული მასალის (ისტორიული წერილობითი წყაროები, არქეოლოგიური თუ ეთნოგრაფიული მასალა, ისტორიულ თემაზე შექმნილი მხატვრული ნაწარმოებები, ფოტოსურათები და ა.შ.) შედარება და ანალიზი; ისტორიული თემის დაწერა;[3] ისტორიულ თემაზე გამართულ დებატებში მონაწილეობა.

 

გეოგრაფია   

საბაზო საფეხურის დასრულებისათვის მოსწავლემ უნდა იცოდეს ზოგადი გეოგრაფიული ცნებები; ლოკალურ, რეგიონულ და გლობალურ დონეებზე მიმდინარე ბუნებრივი, სოციალურ-ეკონომიკური თუ პოლიტიკური პროცესების სივრცობრივი ასპექტები; ტერიტორიების გამოყოფის პრინციპები; მოსახლეობის, საწარმოო და არასაწარმოო დარგების სივრცობრივი განაწილება. მას ასევე უნდა შეეძლოს საქართველოსა (ბუნებრივი პირობების, რესურსების, განსახლებების, ეკონომიკის დარგების, სოციალური სფეროს, ეკოლოგიური ვითარების, რეგიონული ერთეულების) და სხვა ქვეყნის გეოგრაფიული მახასიათებლების შედარება და ამის საფუძველზე მსგავსება-განსხვავებებისა და კავშირების დადგენა; რუკებიდან და სხვა გეოგრაფიული საშუალებებიდან მიღებული ინფორმაციის შეჯერება დაანალიზი; მარტივი თემატური რუკების შედგენა; გეოგრაფიული თემის დაწერა; გეოგრაფიულ პრობლემებთან დაკავშირებულ დებატებში მონაწილეობა. ყოველივე ზემოთქმულის შესწავლა უნდა დაეხმაროს მოსწავლეს - ეკოლოგიური კულტურის ჩამოყალიბებაში.

 

სამოქალაქო განათლება 

ჰუმანურ ღირებულებებზე დაფუძნებული სამოქალაქო განათლება მოსწავლეს უნდა დაეხმაროს საზოგადოებისა და სახელმწიფოს წინაშე თავისი უფლება-მოვალეობების გაცნობიერებაში და ადამიანის უფლებების, მმართველობისა და ეკონომიკის განვითარების შესახებ მიღებული თეორიული ცოდნის ყოველდღიურ ცხოვრებასთან მისადაგებაში. საგნის სწავლებისას მას უნდა განუვითარდეს მნიშვნელოვანი სამოქალაქო უნარ-ჩვევები: საკუთარი პოზიციის ჩამოყალიბება და დაცვა; საკუთარი საქციელის კრიტიკულად შეფასება; განსხვავებული აზრის, ეროვნების, სარწმუნოებისა და კულტურის მქონე ადამიანების პატივისცემა; საზოგადოებრივად  სასარგებლო საქმიანობაში მონაწილეობა და კანონის პატივისცემა.

სამოქალაქო განათლება მოსწავლეს უნდა დაეხმაროს იდენტობის  განვითარებაში, თვითგამორკვევაში.  მისი სწავლების შედეგად მოზარდმა უნდა შესძლოს  საკუთარი თავისა თუ სხვების სხვადასხვა კონტექსტის წევრებად აღქმა და პიროვნებებად გაცნობიერება; მან უნდა გაიაზროს თავისუფლება, როგორც უფლება და იმავდროულად პასუხისმგებლობა და შეძლოს საზოგადოების, როგორც განსხვავებული ინტერესების, ღირებულებების, მოთხოვნილებების მქონე სუბიექტების ურთიერთკავშირებული კომპლექსური მთლიანობის გააზრება. რაც მთავარია, სამოქალაქო განათლების დახმარებით მოსწავლემ უნდა შესძლოს საკუთარი მომავალი საგანმანათლებლო თუ შრომითი გზის განსაზღვრა. 

სამოქალაქო განათლების დახმარებით მოსწავლე გაიაზრებს გარემოს დაცვის აუცილებლობას და მის კავშირს საზოგადოების მდგრად განვითარებასთან; აღმოაჩენს თუ რა მნიშვნელოვანია  მდგრადი განვითარება თანამედროვე სამყაროს გადარჩენისთვის; მოსწავლემ უნდა ისწავლოს აქტიური მონაწილეობის მიღება  ისეთი გარემოს შექმნაში, სადაც კეთილგანწყობა, ადამიანური ღირსების პატივისცემა, ურთიერთდახმარება, თანაზიარობა ცხოვრების წესია.

სამოქალაქო განათლების სწავლების პროცესში მოსწავლემ უნდა: გააცნობიეროს  საქართველო, როგორც სახელმწიფო; აღიქვას საკუთარი თავი მის მოქალაქედ;  შეისწავლოს საზოგადოებრივ, პოლიტიკურ, ეკონომიკურ, კულტურულ ცხოვრებაში მონაწილეობის ფორმები და საშუალებები; გაიაზროს დემოკრატიის, კონსტიტუციის, ეროვნული და საერთაშორისო კანონმდებლობის, როგორც სახელმწიფოს  სამართლებრივი  ბაზის  მნიშვნელობა;   გაიაზროს საკუთარ და სხვის უფლებებსა და პასუხისმგებლობებს შორის არსებული კავშირი და კონკრეტული ნაბიჯების გადადგას საკუთარი და სხვისი უფლებების დასაცავად; გაიაზროს ადამიანის/ბავშვთა უფლებების მნიშვნელობა და მათი დაცვისთვის განახორციელოს კონკრეტული ქმედება; გააცნობიეროს ადამიანთა სპეციფიკური ჯგუფების უფლებების დაცვის მნიშვნელობა და მათი დაცვისთვის გადადგას კონკრეტული ნაბიჯების.

  

 

საშუალო საფეხური

ისტორიის, გეოგრაფიისა და სამოქალაქო განათლების სწავლება ზოგადი განათლების მესამე საშუალო საფეხურზე ეფუძნება  სკოლაში საბაზო საფეხურზე მოსწავლის მიერ მიღებულ ცოდნას და საშუალებას აძლევს მოზარდს უფრო ღრმად შეისწავლოს  სავალდებულო და მის მიერ არჩეული საგნები, დაეუფლოს სამეცნიერო კვლევის ზოგად სპეციფიკას.

 

ისტორია      

საქართველოსა და მსოფლიო ისტორიის ცოდნა არის  მოსწავლის პატრიოტად და პოლიტიკურად განათლებულ მოქალაქედ ჩამოყალიბების წინაპირობა. ისტორიის სწავლებამ მოსწავლეს უნდა დაანახოს, რომ ისტორია არის უწყვეტი პროცესი, რომ თანამედროვე საზოგადოებისათვის უმნიშვნელოვანესი პოლიტიკური, სოციალური და მორალური პრობლემები მეტწილად განპირობებულია საუკუნეებისა და ათასწლეულების განმავლობაში მომხდარი ცვლილებებით.  ისტორიის სწავლებამ მოსწავლეს ასევე უნდა განუვითაროს პრობლემის გადაჭრის უნარი.

ამ ამოცანების შესრულება მოითხოვს, რომ მოსწავლეს ჰქონდეს ისტორიული აზროვნება: მას უნდა შეეძლოს ისტორიული ეპოქის აღქმა (ისტორიული ეპოქის აღწერისას მოვლენების დანახვა იმ პერიოდში  მცხოვრები ადამიანების თვალით; წარსულში მომხდარი მოვლენების შეფასება არა მხოლოდ დღევანდელი გადასახედიდან, არამედ იმ ეპოქის ფასეულობებისა და შეხედულებების გათვალისწინებით);[4] ისტორიულ მოვლენებს შორის რთული მიზეზ-შედეგობრივი კავშირების დადგენა და ანალიზი; ისტორიული მოვლენის მიზეზებისა და შედეგების განსხვავებული შეფასებების შედარება და ანალიზი;[5] კანონზომიერებების შესახებ საკუთარი მოსაზრების დასაბუთება;[6] დამოუკიდებელი  ისტორიული კვლევა (ისტორიული კვლევა-ძიების მიზნის განსაზღვრა და დაგეგმვა; წერილობითი, ვიზუალური, ლიტერატურული წყაროების მოძიება; ისტორიული დოკუმენტის ანალიზი; ისტორიკოსთა განსხვავებული შეხედულებების შედარება; ჩატარებული კვლევის საფუძველზე ისტორიული თემის დაწერა).

 

გეოგრაფია

ამ საფეხურზე მოსწავლე შეისწავლის მსოფლიოს ქვეყნების ძირითად მახასიათებლებს, მათში მიმდინარე სხვადასხვა პროცესებსა და მოვლენებს; განიხილავს და გაანალიზებს ბუნების დაცვისა და ზოგადად მდგრადი განვითარების პრობლემებს, ამ საკითხებისადმი ალტერნატიულ მიდგომებს, მათი გადაწყვეტის შესაძლო გზებს, გლობალური პრობლემების გეოგრაფიულ თავისებურებებს; გააცნობიერებს, თუ რა დიდი წვლილის შეტანა შეუძლია  ცოდნითა და გამოცდილებით აღჭურვილ თითოეულ ადამიანსა და საზოგადოებას გარემოს გაჯანსაღებაში, მისი მდგრადობის შენარჩუნებაში.

საშუალო საფეხურის დამთავრების შემდეგ მოსწავლეს უნდა შეეძლოს გარემოში მიმდინარე მოვლენების დაკვირვების საფუძველზე განსაზღვროს მოსახლეობის ძირითადი მოთხოვნები და პრობლემები, გამოიკვლიოს და გამოთქვას ვარაუდი პრობლემების გადაჭრის გზებზე. შეძლოს გეოგრაფიული კვლევის დაგეგმვა, ჩატარება და კვლევის შედეგის როგორც წერილობით, ასევე ზეპირად წარმოდგენა; კვლევის პროცესში ვიზუალური მასალის (რუკა და სხვა გეოგრაფიული საშუალებები) შექმნა.

 

სამოქალაქო განათლება

ამ საფეხურზე სამოქალაქო განათლება მოსწავლეს საშუალებას მისცემს დაეუფლოს პოლიტიკური, იურიდიული და ეკონომიკური მეცნიერებების საფუძვლებს; დაეხმარება მას სოციალური, მორალური, სამოქალაქო პასუხისმგებლობის გაცნობიერებასა და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში მონაწილეობისათვის საჭირო  კომპეტენციების განვითარებაში.

სამოქალაქო განათლების სავალდებულო და არჩევითი საგნები მოსწავლეს დაეხმარება პიროვნული განვითარების, იდენტობის ისეთი ახალი ასპექტების შემეცნებაში როგორებიცაა:  საკუთარი და სხვისი პიროვნული თავისებურებებისანალიზი; საკუთარი და სხვების ღირსებებისა და ნაკლოვანებებისანალიზი; საზოგადოებაში საკუთარი ადგილისა და მნიშვნელობის განსაზღვრა; საკუთარი მომავლის დაგეგმვა; მე-სა და ჩვენ-ის ინტერესების გათვალისწინებით დამოუკიდებელი გადაწყვეტილებების მიღება; პროფესიის, როგორც იდენტობის მიღწევის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი საფეხურისა და მისი არჩევისთვის კონკრეტული ნაბიჯების გადადგმა; კონკურენტრუნარიანობა, დამოუკიდებლობა, გადაწყვეტილების მიღება, არჩევანის თავისუფლება როგორც ღირებულება და მის განვითარებაზე ზრუნვა;

სამოქალაქო განათლება დაეხმარება მოსწავლეს: თანამედროვე სამყაროში მდგრადი განვითარების პროცესში საკუთარი როლის დანახვასა და შესაბამისი ნაბიჯების გადადგმაში; ეკონომიკურად აზროვნებასა და მისი მნიშვნელობის გააზრებაში მდგრადი განვითარების კონტექსტში; ინტერკულტურულ წიგნიერებასა და ურთიერთობებში; საზოგადოებრივი უსაფრთხოების მნიშვნელობისა და მასში საკუთარი როლის გაცნობიერებაში; საზოგადოებრივი საქმიანობის მნიშვნელობის გააზრებასა და შესრულებაში; ჯანსაღი ცხოვრების წესის მნიშვნელობის გააზრებაში ინდივიდუალურ და საზოგადოებრივ დონეზე. მისი დაცვისთვის შესაბამისი ნაბიჯების გადადგმაში; პროფესიონალიზმის, როგორც ღირებულების და მდგრად განვითარებაში მისი მნიშვნელობის დადგენაში; თანამშრომლობის კულტურის განვითარებაში; ეკონომიკურ, პოლიტიკურ, სოციალურ ინტერესთა კონფლიქტებისა და მათი მოგვარების მექანიზმების საფუძვლების ცოდნაში.

საშუალო საფეხურზე სამოქალაქო განათლების დანიშნულებაა, დაეხმაროს მოსწავლეს:  საქართველოს, როგორც მრავალფეროვანი ქვეყნის გაცნობიერებაში; საკუთარი თავის საქართველოს მოქალაქედ გააზრებაში; მოქალაქეობით განპირობებული უფლებების, მოვალეობებისა და პასუხისმგებლობების დაცვა/შესრულებისთვის კონკრეტული ქმედებების განხორციელებაში; სამოქალაქო საზოგადოებისთვის საკუთარი და სხვისი უფლებების დაცვის მნიშვნელობის გააზრებასა და განხორციელებაში;



[1] დროის სკალა VI კლასში შემოდის. V კლასში ისტორიული მოვლენების დროითი მიკუთვნებისათვის ვიყენებთ მოვლენის დაშორებას დღევანდელობიდან.

[2]  სასურველია, რომ ისტორიული თუ გეოგრაფიული მასალის მოპოვებისა და დამუშავებისას მოსწავლემ გამოიყენოს საინფორმაციო ტექნოლოგიები (ინტერნეტისა და სი-დი-რომ-ის საშუალებით ინფორმაციის მოძიება, კომპიუტერული პროგრამების დახმარებით მასალის დამუშავება და ელექტრონული ფოსტით ინფორმაციის გაცვლა).

[3] ამ საფეხურზე მოსწავლეს უნდა ვასწავლოთ მის მიერ ჩატარებული კვლევის საფუძველზე არგუმენტირებული თემის დაწერა, რაც გულისხმობს: შესავალში თემის მთავარი პრობლემის მოკლე მიმოხილვასდა ამ პრობლემისადმი საკუთარი პოზიციის გამოხატვას; ძირითად ნაწილში საკუთარი პოზიციის დასამტკიცებლად არგუმენტებისა და მაგალითების მოყვანას; დასკვნაში კი – თემის ძირითად ნაწილში გამოთქმული არგუმენტებისა და მოსაზრებების შეჯამებას.

[4] აუცილებელია, რომ  ისტორიული ეპოქის აღქმის უნარის ჩამოყალიბება დაწყებითი და საბაზო სკოლის საფეხურზე დაიწყოს.

[5] ამ მიზნის მისაღწევად აუცილებელია სახელმძღვანელოს გარდა მოსწავლეს ხელი მიუწვდებოდეს სხვადასხვა ისტორიულ მასალაზე.

[6] მოსწავლეს უნდა ესმოდეს, რომ პიროვნებას აქვს თავისუფალი ნება და არჩევანის გაკეთების უნარი. მას გააზრებული უნდა ჰქონდეს, რომ ისტორია სხვა გზითაც შეიძლება განვითარებულიყო. ამ შემთვევაში მას არ შეექმნება შთაბეჭდილება, რომ მომავალი წინასწარ არის განსაზღვრული და რომ პიროვნების ქმედებას და მის მიერ გაკეთებულ არჩევანს მნიშვნელობა არ აქვს.